Ünite 1 - Çerkes Alfabesi (Çemguy Diyalekti)
Hazırlayanlar
Gujan Bjaş'o
Mustafa Tolga Taşu
Kevser Merve Daşdemir
(Dersin kaynağına ulaşmak için tıklayın...)

Adigey Cumhuriyeti'nin resmi diyalekti olan Çemguy diyalektinin alfabesini kullanacağız. Her harfin tekabül ettiği sesi olabildiğince anlatmaya çalıştık. Ayrıca ses dosyalarını da yükledik. Ayrıca her harf için iki ya da üç tane de örnek kelime, gene ses dosyaları ile bulunmaktadır.

Bu noktada tavsiyemiz, sesleri çıkarana kadar pratik yapmanızdır. Alfabe üzerinde en az 4-5 kere baştan sona çalışın. Ancak bir sesi çıkaramıyorum diye kelimeleri okumaktan vazgeçmeyin. Çıkarabildiğiniz şekliyle telaffuz ederek çalışmalara devam edin.

Yalın Sesli Harfler: А - Э - Ы
Birleşik Sesli Harfler: Е - Ё - Я - Ю - О - У - И

Ancak çalışanların dikkat etmesi gereken nokta şudur. "У" ve "О" sembolleri başka sembollerle birleşip harf oluşturduğunda bu harfler sesli harf kabul edilmez. Kelime içinde sessiz harf olarak görev alırlar.

HARFLER


İLK DÖRT HARF ALFABETİK SIRALAMADA SONLARDA OLSA DA, DİĞER HARFLER İLE BİRLEŞEBİLDİKLERİNDEN DOLAYI BAŞTA GÖSTERMEYİ UYGUN GÖRDÜK.

Ъ - ъ

Sertleştirme işaretidir. Tek başına ses ifade etmez. Diğer harflerle birlikte kullanılır.

Ь - ь

Yumuşatma işaretidir. Tek başına ses ifade etmez. Diğer harflerle birlikte kullanılır.

I

Çubuk işareti, ünlü harflerin önüne gelerek ünlü harfi gırtlaktan okutur. Ünsüz harflerin yanında ise ünsüz harfi kesik okutturur. Kelime sonunda ise kelimeyi gırtlakla keser. Büyük ve küçük şekli aynıdır.
Iанэ = Masa
СиI=(benim) var

IУ - Iу

I (çubuk) harfinin yuvarlak halidir. Ses çıkartılır iken dudaklar yuvarlak pozisyona sokulur.
шъхьэ = Haşhaş

А - а

Bu harf uzatılarak okunan bir A sesidir. Türkçedeki  harfine benzer telaffuz edilir. (Âdem, Kâmil)
Атакъэ = Horoz
Ачъэ = Teke

Б - б

Türkçedeki B harfi gibi telaffuz edilir.
Баджэ = Tilki
Бгъэ = Göğüs

В - в

Türkçe'deki V sesi gibi telaffuz edilir. Bu ses Çerkesçe bir ses olmayıp sadece diğer dillerden Çerkesçe'ye geçmiş girmiş kelimelerde bulunur.
Вагон = Vagon

Г - г

Bu ses Türkçe'de bulunmaz. Türkçedeki G sesinden yumuşak, Ğ sesinden sert, hırıltılı bir G sesidir. Arapçadaki GAYIN harfinin yumuşak haline benzer.
Гыныплъ = Pancar
Чъыгай = Meşe

ГУ - гу

Bu harf Г harfinin aksine, Türkçe'deki G sesinin yuvarlak halidir. Türkçedeki GU sesine benzer. Ses çıkartılırken dudaklar yuvarlak bir pozisyona sokulur.
Гу=Kalp, Yürek
Нэгу = Yüz

ГЪ - гъ

Bu ses Türkçe'de bulunmaz. Sert ve hırıltılı bir Ğ harfidir. Arapçadaki GAYIN harfinin sert haline benzer.
Гъэщы = Süt Ürünleri
Гъэмаф = Yaz

ГЪУ - гъу

ГЪ harfinin yuvarlak halidir. Ses çıkartılır iken dudaklar yuvarlak pozisyona sokulur.
Гъундж = Ayna
Щэджагъу = Öğle

Д - д

Bu harf Türkçe'deki D harfine benzemekle beraber aynı ses değildir. Türkçeden farklı olarak Çerkesçe'de bu ses üst dişlerden çıkartılır. D harfi gibi okunmasında bir sakınca yoktur.
Дэшхо = Ceviz
ДакIо =Terzi

ДЖ - дж

Türkçe'deki C harfine benzer telaffuz edilir.
Джае = Yayın Balığı
Джанэ = Gömlek, Elbise

ДЗ - дз

Türkçede ki D ve Z seslerinin birleşimine benzer şekilde telaffuz edilir.
Дзыо = Çuval
Бадзэ = Sinek

ДЗУ - дзу

Türkçedeki C ve DZ sesleri arası yuvarlak bir sestir. Çerkesçe'de seyrek kullanılır. Dilin ucu Д sesi çıkarılacakmış gibi üst diş etlerine konulup ЖЪУ sesi çıkartılarak elde edilir.
Хьандзу = Yığın

Е - е

Türkçedeki YE sesine tekabül eder.
ЕджакIо =Öğrenci
Къeсын = Kar yağmak
Чъыeн = Uyumak

Ё - ё

Türkçedeki YO sesi gibi telaffuz edilir. Bu ses Çerkesçe bir ses olmayıp sadece diğer dillerden Çerkesçe'ye girmiş kelimelerde bulunur.
Ёлк = Yılbaşı Ağacı

Ж - ж

Dilin ucunun damakla üst diş kökü arasına yaklaştırılması ile çıkartılan sert ve sürtünmeli bir J sesidir.
Жэ = Ağız
ЖэкIэпэпкъ = Çene

ЖЪ - жъ

Dilin sırtının damakla diş kökü arasına yaklaştırılması ve dil ucununda alt dişlere konuşması ile çıkartılan sert ve sürtünmeli bir J sesidir.
Жъапхъэ = Tava
Тэтэжъ = Dede

ЖЪУ - жъу

Жъ harfinin yuvarlak halidir. Ses çıkartılır iken dudaklar yuvarlar pozisyona sokulur.
Жъуагъо = Yıldız
Хьалыжъу = Çerkes Böreği

ЖЬ - жь

Yumuşak bir J sesidir. Türkçedeki J harfi gibi telaffuz edilir.
Жьыф = Yelpaze
Фыжьы = Beyaz

З - з

Bu harf Türkçedeki Z harfine benzer şekilde telaffuz edilir. Üst dişlerden çıkartılan bir Z sesidir.
Зы = Bir
Зае = Kızılcık

И - и

YI(Yİ) sesini karşlayan bir harftir.
И = Sekiz
Шъищ = Üçyüz
ШIои = Kirli

Й - й

Türkçedeki Y harfi gibi telaffuz edilir. Kendisinden sonra herhangi bir ünlü harf gelmez.
Шъэжъый = Bıçak
Аргъой = Sivrisinek

К - к

Türkçedeki K harfi gibi telaffuz edilir. Çerkesçe kelimelerde bulunmaz. Diğer dillerden gelme kelimelerde bulunur.
Ручк = Dolma Kalem

КУ - ку

К harfinin yuvarlak halidir ve К harfinin aksine bu ses Çerkesçe'de kullanılır. Ses çıkartılırken dudaklar yuvarlak pozisyona sokulur.
Кушъэ = Beşik
Мэфэку = Perşembe

КЪ - къ

Geriden gelen sert bir K harfidir.
Къамэ = Kama
Къэбы = Kabak

КЪУ - къу

Къ harfinin yuvarlak halidir. Ses çıkartılırken dudaklar yuvarlak pozisyona sokulur.
Къужъы = Armut
Къуае = Peynir

КI - кI

- Eğer önüne Э, Ы, А, И sesli harfleri gelirse Ç sesinin kesik hali olarak okunur.
КIакIо = Yamçı
КIэ = Yeni
- Eğer önüne У, О harfleri gelirse nadir olarak kullanılan К sesinin kesik hali olarak okunur.
КIакIо = Yamçı

КIУ - кIу

Bu harf КI harfinin aksine tek sese sahiptir. Türkçedeki K harfinin yuvarlak hali gibi okunur.
КIуачIэ = Güç, Kuvvet
ТхьакIумэ = Kulak

Л - л

Türkçedeki L sesi gibidir. Farklı olarak Çerkesçede bu ses üst diş köklerinden çıkartılır. Daha yumuşaktır.
Лы =Et
Лэнды = Turna Balığı

ЛЪ - лъ

Л sesinin peltek ve sert halidir. Önünde T varmışçasına okunan bir L sesine de benzetilebilinir. Danslarımızdan tleperuj'un söylenişindeki ilk sestir.
Лъэпэд = Çorap
Лъакъо = Ayak

ЛI - лI

Лъ sesini çıkartırken gırtlaktan keserek okunan kesik halidir.
ЛIы = Adam
ЛIыжъы = Yaşlı adam

М - м

Türkçedeki M harfi gibi telaffuz edilir.
МыIэрыс = Elma
Мазэ = Ay

Н - н

Türkçedeki N harfi gibi telaffuz edilir.
Наш = Kavun
Нэ = Göz

О - о

Türkçedeki O sesi gibi telaffuz edilir. Ancak kelimedeki yerine göre farklı okunur.
- Kelime başında ve yalnız iken VO gibi okunur.
О= Sen
Отыч = Nacak, Balta

П - п

Türkçedeki P harfi gibi telaffuz edilir.
Пылы = Fil
Пэ = Burun

ПI - пI

П harfinin sesi çıkartırken gırtlaktan keserek okunan kesin halidir.
ПIырыпI = Güvey Feneri Bitkisi
ТхылъыпIэ = Kağıt

ПIУ - пIу

ПI harfinin yuvarlak halidir. Ses çıkartılırken dudaklar yuvarlak pozisyona sokulur.
ПIуаблэ = Hasır

Р - р

Türkçedeki R harfi gibi telaffuz edilir.
Ручк = Dolma Kalem
ОрэдыIу = Şarkıcı

С - с

Bu harf Türkçedeki S harfi gibidir. Farklı olarak Çerkesçede bu ses üst dişlerden çıkartılır.
Сыхьат = Saat
Нысэ = Gelin

Т - т

Türkçedeki T harfi gibi telaffuz edilir.
Тыгъэ = Güneş
Ты = Baba

ТI - тI

Т harfinin sesi çıkartırken gırtlaktan keserek okunan kesin halidir.
ТIы = Koç
ШхъуантIэ = Mavi

ТIУ - тIу

ТI harfinin yuvarlak halidir. Ses çıkartılırken dudaklar yuvarlak pozisyona sokulur.
ТIу = İki
ШъитIу = İkiyüz

У - у

Türkçede olmayan yuvarlak bir V harfidir. Telaffuzu VU sesine benzer. Bu harf kelimedeki durumuna göre farklılık göstermese de bazı kuralları vardır.
- Kelime başında yanında I sesi varmış gibi telaffuz edilir.
Уты = Ütü
- Kelime içinde ünsüz harflerden sonra yanında I sesi varmış gibi telaffuz edilir.
Гъундж = Ayna
- Kelime içinde yuvarlak olmayan ünlü harflerden sonra önünde I sesi varmış gibi telaffuz edilir.
СурэтышI = Ressam
- Kelime içinde ünlü harften sonra yuvarlak bir V sesi gibi okunur.
Чэтыу = Kedi

Ф - ф

Türkçedeki F harfi gibi telaffuz edilir.
Фыгу = Darı
Мафэ = Gün

Х - х

Türkçede olmayan önünde K varmış gibi okunan hafif sert bir H harfidir. Xabze kelimemizin ilk sesi buna örnektir.
Хыкъу = Yunus
Бзыухэр = Kuşlar

ХЪ - хъ

Türkçede olmayan sert ve hırıltılı bir H harfidir.
Хъэрэн = Salıncak
Махълэ = Damat

ХЪУ - хъу

Хъ harfinin yuvarlak halidir. Ses çıkartılırken dudaklar yuvarlak pozisyona sokulur.
Хъурмэ = Hurma
Пхъу = Kız evlat

ХЬ - хь

Türkçedeki H harfine benzeyen fakat hırıltılı ve derinden okunan hafif bir H harfidir.
Хьэ = Köpek
Пщэрыхьан = Yemek Pişirmek

Ц - ц

Önünde T olan sert bir S harfi gibidir. TS diye telaffuz edilebilir.
Цызэ = Sansar
Цэ = Diş

ЦУ - цу

Önünde T varmış gibi okunan üflemeli Ç ve Ş arası bir sestir. Dilin ucu sanki T sesi çıkartılacakmış gibi üst diş etlerine konulup, ШЪУ sesi çıkartılarak elde edilir.
Цумпэ = Çilek

ЦI - цI

Ц harfinin sesi çıkartırken gırtlaktan keserek okunan kesik halidir.
ЦIыфы = İnsan
ШIуцIэ = Siyah

Ч - ч

Türkçedeki Ç harfi gibi okunur.
Чэты = Tavuk
Чэтыу = Kedi

ЧЪ - чъ

Türkçedeki Ç sesinin sert halidir.
Чъыгы = Ağaç

ЧI - чI

Bu harf Ч harfinin değil, ЧЪ harfinin sesi çıkartırken gırtlaktan keserek okunan halidir.
ЧIыбжь = Yaban Arısı

Ш - ш

Dilin ucunun damakla diş kökü arasına yaklaştırılması ile çıkartılan sert ve sürtünmeli bir Ş sesidir.
Шы = At
Атэш = Amca

ШЪ - шъ

Dilin sırtının damakla diş kökü arasına yaklaştırılması ve dil ucununda alt dişlere konulması ile çıkartılan sert ve sürtünmeli bir Ş sesidir.
Шъынэ = Kuzu
Шъэжъый = Bıçak

ШЪУ - шъу

Шъ harfinin yuvarlak halidir. Ses çıkartılırken dudaklar yuvarlak pozisyona sokulur. Dilin ucunu alt diş etlerinin dibine koyup, dilin boynunu yuvarlak yapıp (dili kıvırarak ıslık çalma gibi) üflenerek elde edilen bir sestir. Dilin sırtı ise damağa yakındır.
Шъуае = Keme

ШI - шI

Bu harf Ш harfinin değil, Шъ harfinin sesi çıkartırken gırtlaktan keserek okunan halidir.
ШIыхьаф =İmece
ШIэныгъэлэжь = Bilim İnsanı

ШIУ - шIу

ШI harfinin yuvarlak halidir. Ses çıkartılırken dudaklar yuvarlak pozisyona sokulur.
ШIуанэ = Çapa

Щ - щ

Yumuşak bir Ş sesidir. Türkçedeki Ş gibi telaffuz edilir.
Щыды = Eşek
Щэ = Süt

Ы - ы

Türkçedeki I ve İ arası uzatılarak okunan bir sestir.
ЫцIэр = (onun) adı
Ны = Anne

Э - э

Türkçedeki E ve A arası okunan bir sestir.
Нэнэжъ = Nine, büyükanne
Пэ = Burun

Ю - ю

Türkçedeki YU gibi telaffuz edilir. Bu ses Çerkesçe bir ses olmayıp sadece diğer dillerden Çerkesçe'ye girmiş kelimelerde bulunur.
Юныс = Yunus (isim)

Я - я

Türkçedeki YA gibi telaffuz edilir. Çerkesçe'de sık kullanılır.
Яжьэ =Kül
Сянэ = (benim) annem